چیتگر یکی از مهم‌ترین ریه‌های سبز تهران، این روزها با زخمی عمیق بر پیکره درختانش روبه‌رو است؛ زخمی که وسعت آن را می‌توان در قطع ۲۵هزار اصله درخت آلوده دید. اما ماجرا به همین جا ختم نمی‌شود. به گفته منابع طبیعی، حدود ۷هزار درخت دیگر نیز باید قطع شوند؛ آماری که نگرانی‌ها درباره آینده این پارک جنگلی و سرنوشت درختانی را که هنوز باقی مانده‌اند، دوچندان می‌کند.
در حالی که کم‌آبی و گسترش آفت از عوامل مطرح شده در خشکیدگی درختان چیتگر است، اختلاف اظهارات شهرداری منطقه ۲۲ و منابع طبیعی درباره روند مقابله با آلودگی، این پرسش را پیش می‌کشد که آیا می‌شد با اقدام به‌موقع، از گسترش این خسارت جلوگیری کرد؟ در شرایطی که هزاران درخت از بین رفته‌اند و بخشی دیگر در معرض حذف قرار دارند، صرف اشاره به کمبود آب یا تأخیر در اقدامات دستگاه‌های مسئول، پاسخگوی نگرانی‌ها درباره وضعیت امروز و آینده چیتگر نیست.
نقی شعبانیان، معاون سازمان بوستان‌های شهر تهران با اشاره به وضعیت عمومی درختان چیتگر اعلام کرده است برآوردهای اولیه مبتنی بر تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد حدود ۴۱ درصد درختان این پارک کاملاً خشک شده‌اند و حدود ۲۸ درصد دیگر نیز در معرض خشکیدگی قرار دارند. او تأکید کرده است این ارقام قطعی نیستند و بررسی‌های میدانی برای دستیابی به آمار دقیق‌تر ادامه دارد.
جدا از این مسئله، اختلاف نظر اصلی آنجاست که مهدی بابایی، نایب‌رئیس کمیسیون سلامت و محیط زیست شورای شهر تهران، با انتقاد از عملکرد منابع طبیعی گفته است تأخیر در قطع و خروج درختان آلوده به گسترش آفت منجر شده و شهرداری برای آغاز این فرایند ناچار به استفاده از ظرفیت قوه قضائیه شده است. از سوی دیگر اما رضا بیانی، مدیرکل منابع طبیعی استان تهران، این ادعا را رد و با استناد به قرارداد مدیریت پارک‌های جنگلی اعلام کرده است شهرداری در زمینه نگهداری، حفاظت، آبیاری و عملیات بهداشتی و پرورشی مسئولیت دارد و باید در صورت مشاهده آفت، موضوع را گزارش و اقدام‌های لازم را دنبال می‌کرد.
در سوی دیگر ماجرا، ناصر امانی، عضو شورای اسلامی شهر تهران با اشاره به ریشه‌های آفت‌زدگی درختان چیتگر و گسترش آن، از کوتاهی‌هایی در دوره‌های پنجم و ششم مدیریت شهری در شناسایی عوامل بحران و جلوگیری از گسترش آن سخن گفته است. به اعتقاد او، کمبود آب، شیوع آفت و جدی گرفته نشدن این مسئله در سال‌های گذشته، در کنار یکدیگر زمینه‌ساز وضعیت کنونی درختان چیتگر شده‌اند.
اظهارات مسئولان اگرچه بر ضرورت حذف درختان آلوده و احیای پارک چیتگر تأکید دارد، اما درباره چگونگی شکل‌گیری بحران، زمان شناسایی آن و سهم هر یک از دستگاه‌ها در گسترش خشکیدگی، روایت‌های متفاوتی مطرح می‌شود؛ اختلاف‌هایی که همچنان پاسخ روشنی برای چرایی گسترده شدن این خسارت باقی نگذاشته است.
شهرداری: قطع حقابه چیتگر عامل تشدید خشکیدگی درختان
شهردار منطقه ۲۲ استان تهران نیز در گفت‌وگو با قدس در خصوص انتقادها درباره عملکرد شهرداری در مدیریت پارک جنگلی چیتگر می‌گوید: زمانی که تهران با تنش آبی جدی مواجه بود، دستورالعمل‌هایی از سوی مراجع بالادستی صادر شد که بر اساس آن، تمام چاه‌ها باید به تأمین آب شرب تهران اختصاص پیدا می‌کردند. متأسفانه این موضوع را فراموش کرده‌ایم؛ در آن زمان، به شهرداری تهران فشار آوردند که با توجه به تنش آبی جدی پایتخت، حتی چاه‌های مورد استفاده برای آبیاری فضای سبز نیز در اختیار آبفا قرار گیرد تا برای تأمین آب شرب تهران استفاده شوند.
محمدجواد خسروی با گلایه‌مندی بیان می‌کند: نمی‌شود که شهرداری اکنون این مشکل را حل کرده باشد، اما تمام معضلات را به گردن شهرداری بیندازند و همه این مسائل را فراموش کنند. آن زمان که تهران با کمبود جدی آب مواجه بود، با بخشنامه و دستور قضایی، چاه‌های شهرداری تهران را پلمب کردند تا در اختیار آبفا قرار گیرد. به هر حال، طبیعی است که این اتفاق به فضای سبز آسیب برساند؛ چراکه تهران در آن مقطع زمانی با تنش آبی جدی مواجه بود.
وی می‌گوید: برای مدت طولانی، ۵۰۰ لیتر بر ثانیه آب خام از طریق تأمین تصفیه به پارک چیتگر اختصاص پیدا می‌کرد، در حالی که نیاز آبی این پارک ۲۵۰ لیتر بر ثانیه بود؛ یعنی ۲۵۰ لیتر بر ثانیه بیشتر از نیاز پارک، آب خام تأمین می‌شد. اما این میزان آب خام طی چند سال به صفر رسید و عملاً آب را قطع کرده بودند. در چنین شرایطی، آبیاری فضای سبز چگونه باید انجام می‌شد. کاری که ما انجام دادیم، احیای چاه‌ها بود. علاوه بر این، طی همین یک سال و چند ماه اخیر، ۴۰ کیلومتر لوله‌کشی انجام داده‌ایم.
تأمین آب چیتگر؛ از پساب تا احیای چاه‌ها
شهردار منطقه ۲۲ استان تهران در پاسخ به پرسشی دیگر مبنی بر نحوه تأمین آب مورد نیاز بیان می‌کند: در حال حاضر، بخشی از آب مورد نیاز را از منابع مختلف تأمین می‌کنیم. حدود ۵۰ لیتر بر ثانیه آب خام از تأمین تصفیه می‌گیریم. نزدیک ۵۰ لیتر بر ثانیه از یکی از تصفیه‌خانه‌های منطقه دریافت می‌کنیم. همچنین از یکی از شهرک‌ها پساب تصفیه‌شده می‌گیریم و حدود ۵۰ لیتر بر ثانیه نیز از چاه‌هایی که در چیتگر احیا کرده‌ایم، تأمین می‌شود. کسری آب مورد نیاز را هم از طریق تانکر تأمین می‌کنیم و به این ترتیب، تاکنون توانسته‌ایم مشکل آبیاری پارک چیتگر را تا حد زیادی حل کنیم. به دنبال این هستیم که ان‌شاءالله ظرفیت تأمین آب خام و پساب تصفیه‌شده را نیز افزایش دهیم. در این مدت هم تمام نقاطی که در آن‌ها کاشت درخت انجام شده، مناطقی بوده‌اند که مشکل تأمین آب آن‌ها را حل کرده‌ایم.
آغاز آلودگی چیتگر از دوران کرونا
خسروی در خصوص علل دیگر خشکیدگی و آلوده شدن درختان چیتگر ادامه می‌دهد: به گفته کارشناسان سازمان حفاظت محیط زیست که برای بازدید از پارک چیتگر آمده بودند، روند خشک و آلوده شدن درختان این پارک از ۱۵ سال پیش آغاز شده و طی چهار تا پنج سال اخیر به اوج رسیده است. کاری که ما انجام دادیم، این بود که به منابع طبیعی فشار آوردیم تا درختان آلوده را از پارک خارج کنند. تا پیش از این، کسی جرئت نمی‌کرد چنین کاری انجام دهد و می‌گفتند درخت خشک باقی بماند تا کسی نگوید درختان را قطع کرده‌اند؛ غافل از اینکه باقی ماندن درخت آلوده موجب سرایت آلودگی به سایر درختان می‌شود و متأسفانه این اتفاق افتاده است.
وی می‌افزاید: اکنون کاری که ما انجام داده‌ایم، آشکار شده و می‌پرسند چرا درختان در حال خارج شدن از پارک هستند. ما بر این موضوع تأکید کردیم که منابع طبیعی درختان آلوده را از پارک خارج کند. طبیعی است که با خارج کردن این درختان، آن پارسل خالی می‌شود؛ بنابراین، بابت انجام کاری درست، مورد انتقاد قرار می‌گیریم.
شهردار منطقه ۲۲ استان تهران تصریح می‌کند: در دوران کرونا، تعداد درختان آلوده حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ اصله بود. در واقع، آلودگی درختان چیتگر از همان دوران آغاز شده بود؛ زمانی که رفت‌وآمد چندانی در پارک وجود نداشت. در آن مقطع، حدود ۱۰۰ تا ۲۰۰ اصله درخت آلوده شده بودند که اگر همان زمان آن‌ها را از پارک چیتگر خارج می‌کردند، این تعداد درخت دیگر را آلوده نمی‌کردند.
۶۰ هزار نهال در برنامه کاشت چیتگر
خسروی در خصوص اینکه شهرداری برای جبران این حجم از نابودی درختان چه برنامه‌ای دارد و تاکنون چند اصله درخت جایگزین شده‌اند، می‌گوید: تاکنون ۲۵هزار اصله درخت کاشته‌ایم و در برنامه هم هست که ان‌شاءالله تا پایان اردیبهشت‌ماه سال بعد، بیش از ۳۵ هزار اصله درخت دیگر بکاریم. یعنی در مجموع، طی این یک سال و چند ماه، تعداد درختان کاشته‌شده را از ۲۵ هزار به ۶۰ هزار اصله می‌رسانیم. این آماری که اعلام می‌کنم، حداقل میزان کاشت است.
وی در ادامه می‌افزاید: یکشنبه خدمت معاون جدید شهرداری تهران بودیم و از پارک چیتگر هم بازدید کردیم. نظر ایشان این بود که علاوه بر ۳۵ هزار اصله درخت جدید، ۳۰ هزار اصله درخت دیگر هم تا پایان سال کاشته شود. منتها نکته بسیار مهم این است که پیش از کاشت درخت در پارسل‌هایی که برای این کار در نظر گرفته شده‌اند، باید حتماً مشکل آبیاری آن‌ها حل شود؛ چراکه اساساً مشکل پارک جنگلی چیتگر، بحث آب‌رسانی است.
شهردار منطقه ۲۲ استان تهران بیان می‌کند: در سال‌های گذشته، حقابه پارک چیتگر از آب خام حدود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه بود که تقریباً به صفر رسیده است. این نکته بسیار مهمی است که کمتر کسی به آن توجه می‌کند. ما اکنون با زحمت بسیار، میزان آب خامی را که به صفر رسیده بود، به ۵۰ لیتر بر ثانیه رسانده‌ایم. در حال حاضر، از ظرفیت چاه‌ها و پساب تصفیه‌شده شهرک‌ها نیز استفاده می‌کنیم.
خسروی با تأکید بر اینکه کاشت درخت یک موضوع است و آبیاری آن موضوعی مهم‌تر، می‌گوید: ما تلاش می‌کنیم در مناطقی درخت‌کاری کنیم که امکان آبیاری وجود دارد و می‌توانیم آب مورد نیاز درختان را تأمین کنیم. این کاری است که در حال انجام آن هستیم و با شرایط موجود، ان‌شاءالله تا پایان سال، در مجموع دست‌کم ۶۰هزار اصله درخت کاشته خواهد شد. در واقع ما صرفاً کاشت درخت و آبیاری آن‌ها را انجام می‌دهیم، اما انتقال درختان و تعیین تعداد آن‌ها، از صفر تا ۱۰۰، بر عهده منابع طبیعی است.
احیای چیتگر بدون تضمین آب
در چیتگر، اختلاف روایت‌ها درباره علت خشکیدگی درختان و سهم دستگاه‌های مسئول، همچنان پابرجاست؛ شهرداری از قطع حقابه، پلمب چاه‌ها و تأخیر در خارج کردن درختان آلوده می‌گوید و منابع طبیعی نیز بر مسئولیت شهرداری در نگهداری و حفاظت از پارک تأکید دارد. با وجود این اختلاف‌ها، واقعیت پیش روی چیتگر روشن است: هزاران درخت قطع شده‌اند، هزاران درخت دیگر در انتظار قطع قرار دارند و بخش قابل توجهی از پوشش درختی پارک نیز با خطر خشکیدگی روبه‌رو است.
با این حال، حتی اگر کاهش حقابه و محدودیت منابع آبی را از عوامل مهم خشکیدگی درختان چیتگر بدانیم، ابعاد خسارت فعلی ضرورت بررسی دقیق‌تر عملکرد دستگاه‌های مسئول را از بین نمی‌برد. در چنین شرایطی، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، روشن شدن سهم هر یک از عوامل و دستگاه‌ها در شکل‌گیری و گسترش بحران است؛ موضوعی که بدون ارائه مستندات کارشناسی و بررسی روند اقدامات انجام شده در سال‌های گذشته، همچنان در میان اظهارات متفاوت مسئولان باقی خواهد ماند.
اکنون اما چیتگر در نقطه‌ای قرار دارد که موفقیت برنامه‌های احیا، نه با تعداد نهال‌های کاشته شده، بلکه با میزان بقای درختان و جلوگیری از تکرار خشکیدگی سنجیده می‌شود. وعده کاشت ۶۰هزار اصله درخت، در کنار برنامه‌های بیشتر برای توسعه فضای سبز، زمانی می‌تواند امیدبخش باشد که منابع آبی پایدار و امکان آبیاری مستمر آن‌ها نیز تضمین شده باشد.
نظر شما